Có một điều tôi để ý là khi chúng ta gặp một người đang có khó khăn về tâm thần, chúng ta thường chú ý ngay đến những thứ rất dễ nhìn thấy: họ nói chuyện kỳ lạ, hành vi khác thường, có thể kích động, hoảng sợ, thu mình, hoặc đôi khi có những điều mà mình cảm thấy rất khó hiểu.
Và rồi câu hỏi đầu tiên thường là: “Người này bị làm sao vậy?” hoặc “Bây giờ phải làm gì để giúp họ ổn định?”
Nhưng có một câu hỏi khác mà tôi nghĩ quan trọng hơn, đó là: “Mình nên ứng xử với họ như thế nào?”
Trước hết, mình cần hiểu một chút là rối loạn tâm thần thực ra là một khái niệm rất rộng. Có những tình trạng tương đối nhẹ, ảnh hưởng đến một vài khía cạnh trong cuộc sống, nhưng cũng có những tình trạng nghiêm trọng, ảnh hưởng rất lớn đến khả năng suy nghĩ, cảm xúc, hành vi và khả năng sinh hoạt của một người. Cho nên mình không nên xem nhẹ những vấn đề tâm lý – tâm thần, nhưng đồng thời cũng không nên gom tất cả lại thành một nhóm rồi nghĩ rằng cứ có rối loạn tâm thần thì người đó đều giống nhau.
Và nếu hỏi tôi đâu là nguyên tắc đầu tiên, quan trọng nhất khi tiếp xúc với một người đang ở trong trạng thái tâm thần bất ổn, thì tôi sẽ nói là:
NGUYÊN TẮC THỨ NHẤT: TÔN TRỌNG TRẢI NGHIỆM.
Nghe thì có vẻ đơn giản, nhưng thực ra điều này khá khó.
Ví dụ, một người đang rất hoảng sợ và nói với bạn: “Tôi cảm thấy có người đang theo dõi tôi.”
Phản ứng tự nhiên của chúng ta có thể là: “Có ai đâu, bạn nghĩ nhiều quá rồi.” hay “Làm gì có chuyện đó, bạn có bằng chứng không?”
Nhưng thử đặt mình vào vị trí của người đó một chút. Nếu lúc ấy trong thế giới của họ, cảm giác bị theo dõi đang thực sự rất mạnh, thì câu “Có ai đâu” đôi khi không giúp họ bình tĩnh hơn. Nó có thể khiến họ cảm thấy rằng người trước mặt không hiểu mình, thậm chí đang nghi ngờ hoặc phủ nhận mình. Có thể họ sẽ phản hồi: “ý bạn nói là mình bị điên đúng không?.” Có thể phản hồi:
“Tôi nghe bạn nói là bạn đang cảm thấy mình bị theo dõi, và điều này khiến bạn rất bất an. Mình cứ từ từ xem bây giờ có thể làm gì để bạn cảm thấy an toàn hơn.”
Có một điều nữa mà chúng ta ít để ý. Một người đang trong trạng thái hỗn loạn, mất kiểm soát, không có nghĩa là họ hoàn toàn không nhận biết được chuyện gì đang xảy ra.
Họ vẫn có thể cảm nhận ánh mắt của chúng ta. Họ vẫn có thể nghe được cách chúng ta nói chuyện. Họ có thể nhớ những lời chúng ta nói (Trong cơn mất kiểm soát, họ vẫn có thể nhận biết người nhà, người thân). Và sau khi trạng thái đó qua đi, họ thậm chí có thể nhớ lại cách mình đã bị đối xử như thế nào.
Cho nên đừng nghĩ rằng: “Thôi, lúc này họ đang bệnh, nói gì với họ cũng được.”
Thậm chí có những lúc họ đang rất khó kiểm soát bản thân, thì thái độ của người xung quanh lại càng quan trọng.
Mình thử hình dung thế này. Khi một người lên cơn khó thở, mình đâu có đứng trước mặt họ và nói: “Bình tĩnh đi, có gì đâu mà không thở được.” Mình hiểu rằng trong thời điểm đó, cơ thể của họ đang thực sự gặp vấn đề và khả năng tự điều chỉnh của họ có thể bị hạn chế.
Một số trạng thái tâm thần cấp tính cũng có những cơ chế rất phức tạp liên quan đến hoạt động của não và hệ thần kinh, cùng với stress, giấc ngủ, môi trường và nhiều yếu tố khác. Cho nên mình cũng không nên đơn giản hóa thành kiểu: “Chỉ cần suy nghĩ tích cực lên là được”, hay “Sao không tự kiểm soát mình đi?”
Có những lúc một người muốn kiểm soát nhưng khả năng kiểm soát của họ đang suy giảm rất nhiều.
Và điều mà họ có thể rất cần từ những người xung quanh là:
NGUYÊN TẮC THỨ HAI: SỰ RÕ RÀNG VÀ MINH BẠCH.
Ví dụ, tôi đang ngồi nói chuyện với một người, và ngay lúc đó tôi tình cờ nhìn thấy con mèo bên cạnh có một hành động gì đó rất mắc cười, thế là tôi bật cười. Người kia nhìn tôi, có vẻ hơi nghi ngại.
Trong tình huống bình thường, có thể tôi chẳng cần giải thích gì cả. Nhưng nếu tôi biết người này đang ở trong trạng thái rất cảnh giác, tôi có thể nói ngay:
“À, tôi vừa nhìn thấy con mèo làm cái động tác mắc cười quá nên tôi bật cười thôi, chứ không phải tôi đang cười bạn đâu.”
Nghe rất nhỏ đúng không? Nhưng thực ra nó khá quan trọng.
Bởi họ có thể phải liên tục tự hỏi: “Người kia đang nhìn mình vì điều gì? Họ đang nói về mình à? Họ đang cười mình à? Có chuyện gì mà mình chưa biết không?”
Cho nên đôi khi mình không cần làm một điều gì quá lớn. Chỉ cần nói rõ điều mình đang làm, điều mình đang nghĩ và lý do tại sao mình làm như vậy, khi điều đó có thể bị hiểu theo nhiều cách bởi một tâm trí rất nhạy cảm và phòng vệ. Bởi vì khi bên trong một người đã có quá nhiều bất an suốt thời gian dài, thì một môi trường càng rõ ràng, càng dễ dự đoán và càng ít những tín hiệu mơ hồ, càng có thể giúp họ cảm thấy an toàn hơn.
NGUYÊN TẮC THỨ BA: ĐẢM BẢO AN TOÀN.
Nếu người đó đang có nguy cơ làm hại bản thân, làm hại người khác, quá kích động, mất khả năng chăm sóc những nhu cầu cơ bản, hoặc tình trạng trở nên nghiêm trọng, thì đây không còn là chuyện chỉ cần dùng kỹ năng giao tiếp là giải quyết được. Khi đó cần tìm sự hỗ trợ chuyên môn và ưu tiên an toàn cho tất cả mọi người.
Cho nên, nếu phải tóm lại cách ứng xử với một người đang có rối loạn tâm thần, tôi nghĩ có mấy điều rất căn bản.
Đừng vội phán xét trải nghiệm của họ.
Đừng nghĩ rằng mất kiểm soát đồng nghĩa với mất khả năng cảm nhận và ghi nhớ.
Đảm bảo các nguy cơ về an toàn cho họ và cho mình.
Và quan trọng nhất, hãy thử nhìn thấy con người trước khi nhìn thấy rối loạn.
Bởi vì đôi khi chúng ta quá tập trung vào câu hỏi “Làm sao để người này hết kỳ lạ?” mà quên mất một câu hỏi căn bản hơn:
“Một con người đang trải qua một trạng thái rất khó khăn như thế này, thì lúc này họ cần được đối xử như thế nào?”
(-JH-)