Có một kiểu tình huống tôi thấy khá thường xuyên trong các mối quan hệ.

Ví dụ, A nghĩ: “Nếu B cần tôi giúp thì B phải nói chứ. Tôi đâu thể tự nhiên nhảy vào làm thay người khác.”

Trong một mối quan hệ tình cảm thì có thể là: “Nếu cô ấy muốn gì thì cứ nói ra chứ. Tôi đâu thể đoán ý cô ấy mãi được.”

Còn B lại nghĩ: “Tại sao tôi phải nói? Nếu A thật sự quan tâm thì A phải chủ động chứ. Nếu A không làm thì thôi, tôi tự làm.”

Hoặc người phụ nữ có thể nghĩ: “Nếu anh ấy thật sự yêu và quan tâm tôi thì anh ấy phải tinh tế và chủ động chứ. Chẳng lẽ chuyện gì tôi cũng phải nói?”

Và thế là chuyện khá thú vị xảy ra: A chờ B, B chờ A.

Một lúc sau, cả hai cùng kết luận: “Người kia thiếu chủ động.”

Nhưng nếu hỏi riêng từng người thì có khi cả hai đều nói: “Tôi rất chủ động mà.”

A nghĩ mình chủ động vì “Tôi tự quyết định tôi có giúp hay không.”

B nghĩ mình chủ động vì “Tôi không chờ ai, tôi tự làm lấy.”

Nhưng nếu nhìn kỹ hơn vào tương tác giữa hai người, thì có một điều hơi nghịch lý: hành động của cả hai vẫn đang phụ thuộc vào phản ứng của người kia.

Tôi sẽ làm khi anh nói.

Tôi sẽ nói khi anh chủ động.

Tức là nhìn bên ngoài thì cả hai đều đang tự quyết định, nhưng ở bên trong mối quan hệ, cả hai vẫn đang chờ một tín hiệu từ đối phương.

Và đây cũng là lúc khái niệm phóng chiếu trở nên thú vị.

Khi tôi cứ nhìn thấy ở người kia sự ích kỷ, cái tôi cao hay sự thiếu chủ động, có lẽ tôi cũng nên thử hỏi mình:

“Có phần nào trong cách tôi đang tương tác với người này cũng đang tạo ra chính điều mà tôi phàn nàn không?”

Nhưng tôi nghĩ cũng không nên dừng lại ở việc nói: “À, vậy là cả hai đều có vấn đề.”

Bởi vì sâu hơn một chút, ở đây còn có nhu cầu, kỳ vọng và vị thế của cái tôi.

Một người muốn được quan tâm mà không phải yêu cầu.

Người kia lại muốn được tôn trọng và không phải đoán ý.

Một người nghĩ: “Nếu anh yêu tôi, anh phải tự hiểu.”

Người kia nghĩ: “Nếu em cần gì, em phải nói để anh còn biết mà làm.”

Và nếu cả hai cứ giữ vị thế của mình, mối quan hệ rất dễ biến thành một cuộc mặc cả:

“Tôi sẽ chủ động nếu anh chủ động trước.”

Nhưng thử đổi câu hỏi một chút.

Thay vì:

“Tại sao người kia không chủ động?”

hãy hỏi:

“Lúc này điều gì là quan trọng đối với cả hai?”

Nếu hai người cùng hướng tới một điều lớn hơn cái tôi của mỗi người — như xây dựng một gia đình, chăm sóc con cái, hoàn thành một công việc, xây dựng một tổ chức, hay đơn giản là cùng giữ một giá trị mà cả hai đều coi trọng — thì sự chủ động sẽ thay đổi.

Lúc đó, tôi chủ động không phải để chứng minh mình tốt hơn anh.

Cũng không phải để chờ anh đáp lại.

Tôi chủ động vì có một điều quan trọng hơn chính tôi đang cần được phục vụ.

Và có lẽ đó mới là một dạng trưởng thành của sự tự chủ:

Không phải “Tôi không cần ai, tôi tự làm được.”

Mà là:

“Tôi có thể tự mình hành động, nhưng tôi biết mình đang hành động vì điều gì và vì điều gì lớn hơn chính mình.”

Có lẽ khi đó, sự chủ động không còn là chuyện ai làm trước nữa.

Mà là:

“Điều gì cần được làm, và tôi có thể làm phần của mình không?”